محمد مهدی عبد خدایی فرزند مجاهد بزرگ مرحوم آیت الله حاج شیخ غلامحسین تبریزی است که سابقه مبارزات او با رضاخان به دوران اقامت وی درتبریز باز می گردد که پس از چندی به مشهد مقدس تبعید شد

یک ساله بودم که مادرم در مسجد گوهرشاد شهید شد

یک ساله بودم که مادرم در مسجد گوهرشاد شهید شد

محمد مهدی عبد خدایی فرزند مجاهد بزرگ مرحوم آیت الله حاج شیخ غلامحسین تبریزی است که سابقه مبارزات او با #رضا_خان به دوران اقامت وی درتبریز باز می گردد که پس از چندی به مشهد مقدس تبعید شد. وی در شهر مشهد نیز گوشه نشینی اختیار نکرد و همگام با علمای این شهر مبارزه را پی گرفت و در #قیام_مسجد_گوهرشاد نیز حضوری نمایان داشت.
اینک عبد خدایی پس از سالها و با حافظه ای تحسین برانگیز، به روایت خاطرات دوران کودکی خویش و نیز شنیده هایش از پدر درباره حادثه گوهرشاد پرداخته است. امید آنکه پژوهشگران تاریخ معاصر را به کار آید.


ابوی گرامی شما، مرحوم آیت الله شیخ غلامحسین تبریزی در زمان فاجعه مسجد گوهرشاد ساکن مشهد بودند و خودشان هم در آن قضیه شرکت داشتند. تحلیل جنابعالی به عنوان پژوهشگری دقیق در تاریخ معاصر از این واقعه چیست؟
بسم الله الرحمن الرحیم وبه نستعین. واقعه مسجد گوهرشاد در تاریخ دوره رضاخان برجستگی خاصی دارد. البته در آن زمان بچه بودم و به مدرسه می رفتم، لذا اطلاعاتم حاصل شنیده هایم است. در سالهای 22، 23 منبریها و مداح ها سعی می کردند به نوعی که به فاجعه گوهرشاد گریز بزنند و با تعبیر گوهرشاد به توپ بسته شد از آن یاد کنند.
اهل مشهد به قول خودشان دو توپبندی را به یاد داشتند. یک بار روسها بعد از جنگ جهانی اول حرم را به توپ بستند، یک بار هم رضاخان مسجد گوهرشاد را به توپ بست که خاطره بسیار بدی در ذهن آنها گذاشت. از سال 33 به بعد به علت اختناق سنگینی که بر جامعه حاکم شد، دیگر کمتر کسی از این واقعه صحبت می کرد و همین مسئله باعث شد نسلهای بعدی خبری از این قضیه و وقایع نظیر آن نداشته باشند، بنابراین واقعه مسجد گوهرشاد را باید در چهارچوب سایر وقایع تحلیل کرد.
فاجعه مسجد گوهرشاد ظاهراً در پی اعتراض به مسئله لباس متحد الشکل و در پی آن،کشف حجاب اتفاق افتاد. طرح مسئله کشف حجاب در جامعه اسلامی چه وجه ای داشت و از کجا نشأت می گرفت؟
برای پاسخ به این سئوال باید روند حاکمیت #استعمار بر کشورهای اسلامی را که تحت لوای ناسیونالیسم صورت گرفت بررسی کنیم. ناسیونالیسم اگر به معنی علاقه به وطن باشد، چیز بدی نیست، اما واقعیت این است که پس از جنگ بین الملل اول، طرفهای پیروز جنگ برای سلطه بر کشورهای اسلامی سعی کردند آنها را تجزیه کنند، به همین دلیل خاندان سعودی را در حجاز، فیصل را در عراق، سلطان حسن و سلطان محمد را در مراکش و آفریقا مستقر کردند و در همه کشورهای اسلامی از دیکتاتوری حمایت کردند. از آنجا که ایدئولوژی اسلامی بزرگترین تهدید برای استعمار به شمار می رفت، ناسیونالیسم را به جنگ دین فرستادند و سعی کردند ناسیونالیسم را جایگزین آن کنند.
در ترکیه مصطفی کمال پاشا که بعدها لقب آتاتورک را به وی دادند، در افغانستان امان الله خان و در ایران رضاخان عهده دار اجرای منویات استعمارگران شدند و با هدف قرار دادن ریشه های اصیل فرهنگی مسلمانان، ایدههای توخالی و ضد دینی غرب را ترویج دادند.
شما مسئله کشف حجاب را هم در همین چهارچوب تحلیل می کنید؟
قطعاً، چون لباس از نظر من یک موضوع صد در صد فرهنگی است و لباس هر قوم و ملتی، اعتقادات آنها را منعکس می کند.
طرح لباس متحدالشکل توسط رضاخان هم در همین فرآیند قابل بررسی است؟
بله، رضاخان در سال 1310 در جهت متحدالشکل کردن جامعه کلاه پهلوی را جایگزین انواع کلاه های رایج کرد. یکی از مهمترین جاهایی که با تغییر کلاه مخالفت کرد، شهر تبریز بود که دو مرجع بزرگ داشت. یکی آقا میرزا صادق آقا و دیگری مرحوم آیت الله سید ابوالحسن انگجی که پدرم یک دوره درس خارج را خدمت ایشان گذراند و بعد به نجف مشرف شد.مرحوم پدر در بازگشت از نجف افکار جدیدی را با خود آورد و اولین مجله اسلامی را در تبریز به نام مجله «تذکرات دیانتی» منتشر کرد که اولین نشریه منظم هفتگی است و در آن متن سخنرانی های هفتگی کوچه مجتهد تبریز چاپ می شد. این نشریه از وزارت معارف آن زمان مجوز رسمی نداشت. مرحوم پدر نقل می کردند: عده ای به تمسخر می گفتند: دیانت که تذکرات نمی خواهد!
از اقدام رضاخان برای متحدالشکل کردن لباس می گفتید؟
بله، بعد از آن که مسئله کلاه پهلوی مطرح شد، روحانیت که بر این امر واقف بود که این مقدمه دخالت های مهمتری در امور عامه مردم است و پشت آن مقاصد اقتصادی استعمارگران وجود دارد. با این امر مخالفت می کرد. دو مرجعی که ذکر کردم در رأس مخالفین و پدر بنده سخنگوی آنها بودند. در پی این اعتراضات دو مرجع مذکور دستگیر و فکر می کنم به سمنان تبعید می شوند. دوستان پدر مرا هم به نائین دره اردبیل تبعید می کنند. در آنجا آیت الله سید یونس اردبیلی برای آنها لباس و آذوقه می فرستد و از آنها حمایت می کند. البته بعدها ظاهراً خود ایشان را هم به مشهد تبعید می کنند، شاید هم خودشان مهاجرت کرده باشند.
آیا در قضیه گوهرشاد هم دخالتی داشتند؟
بله، خود من ایشان را در مشهد دیدم. در این قضیه هم جلسات روحانیون در منزل ایشان که بین بازارچه حاج آقاجان و ته پل محله مشهد بود تشکیل می شد.
چه شد که مرحوم پدر شما به مشهد رفتند؟ ظاهرا دراین مسافرت،عنوان تبعیدی داشتند؟
پدر بنده در تبریز تحت تعقیب قرار می گیرد و مخفی می شود. پدرم می گفتند موقعی که مأموران به منزل آیت الله انگجی ریختند تا ایشان را دستگیر کنند من آنجا بودم. فرزند ایشان مرا به کتابخانه شان برد و در را قفل کرد. مأموران همه جا را می گردند و وقتی به کتابخانه می رسند، فرزندان آیت الله انگجی می گویند آقا فردا پس فردا برمی گردند و درست نیست شما کتابخانه ایشان را زیر و رو کنید، چون ایشان همیشه خودشان در کتابخانه شان را باز و بسته می کنند. به این ترتیب پدرم در آنجا می مانند و فردا صبح بیرون می آیند و مدت هشت ماه در تبریز به صورت مخفی زندگی می کنند. سرلشکر امیرطهماسب فرمانده لشکر تبریز به قدری از این مطلب عصبانی می شود که می گوید تا این شیخ را نگیرم و اعدام نکنم و خبر را به تهران ندهم آرام نمی گیرم.
آیت الله آقاشیخ عبدالکریم حائری، مرجع بزرگ و بنیانگذار حوزه علمیه قم که از محتوای نشریات مرحوم پدر مطلع بودند، از طریق تهران اقداماتی می کنند تا بالاخره پدرم بعد از هشت ماه آزاد می شوند و چون دیگر نمی توانند در تبریز بمانند به مشهد می روند. ایشان می گفتند اگر در تبریز می ماندم همان حرفها را می زدم و باز زندان بود و بازداشت.
ماجرای کشف حجاب چه بود؟ و چگونه آغاز شد؟ درآغاز چه بازتاب هایی داشت؟
رضاخان بعد از آن که به دستور امپریالیسم توانست قضیه کلاه پهلوی را جا بیندازد، به شیوه آتاتورک به چادر زنها هجوم برد. در پی اعلام قانون کشف حجاب در تمام شهرها مخالفت هایی به وجود آمد. رضاخان به همراه اشرف یا فاطمه که بی حجاب بودند به قم رفت و با مقاومت مردم مواجه شد و شخصاً با مشت و لگد به جان مردم افتاد و با نهایت دیکتاتوری و سبعیت حرکت قم را در هم کوبید و در نتیجه تنها جایی که باقی می ماند مشهد بود که بزرگترین مرکز زیارتی و دینی است. آن روزها پاکروان استاندار مشهد، اسدی داماد محمدعلی فروغی ـ ذکاءالملک ـ نائب التولیه آستان قدس رضوی، سروان خزاعی ـ که بعد از انقلاب تیرباران شد ـ فرمانده گروهان و ایرج مطبوعی فرمانده لشکر بود.
برخی از شایعات حاکی از آنانند که اختلاف بین پاکروان و اسدی، فاجعه مسجد گوهرشاد را رقم زده است. شاید هم هر کدام می خواستند با انجام این کار به نوعی خوش خدمتی کنند.در هر حال رضاخان قصد داشت با برداشتن چادر از سر زنها حریم ها را بشکند و کاری کند که عریان بودن قبح خود را از دست بدهد تا از این طریق به فرهنگ اسلامی حمله کند.
واکنش روحانیت مشهد به این اقدام رضاخان چگونه بود؟ اولین اعتراضات از سوی کدام چهره ها صورت گرفت؟
عکس العمل روحانیون مشهد بسیار شدید بود. مرحوم آیت الله حاج آقا حسین قمی در شهریور 20 و پس از فوت مرحوم آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی به مشهد آمدند و من استقبال باشکوهی را که از ایشان شد به یاد دارم. آیت الله قمی در مقابل این اقدام رضاخان عکس العمل نشان داد و تصمیم گرفت در تهران در این باره با رضاخان مذاکره کند و به ناچار به نجف اشرف مهاجرت کرد. در نتیجه دیگر در مشهد کسی باقی نماند که به عنوان یک رهبر دینی در برابر رژیم بایستد و اگر مردم هم به پیروزی نمی رسند، دست کم مانع از کشتار عمومی شوند.
در 17 دی 1314 رضاخان قانون کشف حجاب را اعلام کرد. مرحوم پدرم در یکی از مساجد مشهد امام جماعت بودند و می گفتند ظهرها برای نماز به مسجد گوهرشاد می رفتند. مرحوم آیت الله سید یونس اردبیلی هم که از اردبیل به مشهد آمده بودند و موقعیت اجتماعی بالایی در آنجا داشتند و همان طور که اشاره کردم جلسات تصمیم گیری در منزل ایشان تشکیل می شد.
واقعه مسجد گوهرشاد معلول چه بسترهایی بود؟ قدم های اولیه آن چگونه برداشته شد؟
در واقع این حرکت به نوعی خودجوش بود. مردم بعد از شنیدن قضیه بی حجابی از دهات اطراف با هر چه که در دست داشتند و می توانستند با آن بجنگند به طرف حرم حرکت کردند. نامادری ام به من گفت طرقی ها با بیل، جاغرگی ها با چوب، شاندیزی ها، مایونی ها، کاهون خرمنی ها و محمدآبادی ها و تمام مردم اطراف مشهد از پیر و جوان هر کس هر سلاحی داشت برداشت و به طرف مسجد گوهرشاد راه افتاد. طبعاً این افراد به آب و غذا نیاز داشتند و درست مثل اول انقلاب خودمان مردم غذای اینها را تأمین می کردند. یکی از برادران مکتبی ام به نام حاج رسولی که جزو فداییان اسلام شده بود و در اثر تصادف از دنیا رفت، تعریف می کرد خودش در مسجد گوهرشاد بود و می دید مردم دهات در دی ماه که سیب کم بود، اندوخته سیب شب عیدشان را به مسجد می آوردند.
نقش مرحوم بهلول دراین حادثه چه بود؟ همانگونه که می دانید درباره کارکرد او،روایات متفاوتی وجود دارد.
در این قضایا مرحوم نواب احتشام صفوی، پدرزن شهید نواب صفوی سه روز روی منبر بود و برای مردم صحبت می کرد و فقط برای وضو از منبر پایین می آمد. شیخ بهلول هم که به اعتقاد مشهدی ها از نژاد زرد (بربر) بود، چشمانی مورب و حافظه عجیب و غریبی داشت و می گفتند یازده هزار حدیث را از بَر بود. همیشه لباسی کرباس به تن داشت و نعلینی به پا. حاج رسولی می گفت این گویندگان دائماً مردم را تهییج و مأموران هم حمله می کردند. می گفت ما پشت در مسجد بودیم. اول مأموران و سربازان با سرنیزه حمله کردند و در مسجد را با فشار از جا کندند و ما خیلی تلاش کردیم در را نگه داریم، ولی هجوم آنها به قدری شدید بود که قفل در شکست. می گفت اول چند تا از مأمورین را زدیم و از بین بردیم، ولی عده ای با مسلسلهایی که بالای مسجد کار گذاشته بودند از چهار طرف شروع به تیراندازی کردند و همه چیز به هم ریخت. هیچ راه فراری برای مردم وجود نداشت و همین مسئله کشتار را زیاد کرد.
عمویم آن شب در حرم حضرت رضا(ع) پاس بود و خیلی تلاش کرد عده ای را فرار بدهد. درهای مسجد گوهرشاد به طرف داخل مسجد باز می شد. فشار جمعیت طوری بود که نمی شد درها را باز کرد. نیروهای رضاخان هم راه را بر کسانی که میخواستند وارد مسجد شوند بسته بودند. نامادری ام می گفت وسط مسجد گوهرشاد مسجدی بود به نام مسجد پیرزن که الان حوض مسجد گوهرشاد است. می گفت در آنجا روی بام مسلسل گذاشته بودند. همین طور چهار مسلسل در چهار جای مسجد گوهرشاد و مردم را با اینها می زدند. ایشان می گفت صدای تیراندازی به قدری شدید بود که در محمدآباد در شش کیلومتری مشهد شنیده می شد. این کشتار در شب اتفاق افتاد. اگر در روز بود دست کم مردم همدیگر را می دیدند.
از کسانی که از این فاجعه جان به در بردند، شخصاً از کسی که شاهد عینی فاجعه بوده باشد روایتی شنیده اید؟
بله، یکی از بستگان ما به نام آسید جلیل آقائی که روحانی است تعریف می کرد آن شب آنجا بود و صدای ناله زخمی ها را می شنید. می گفت وقتی صداها خوابید، روی زمین دراز کشیدم و خودم را به مردن زدم و موقعی که آمدند جنازه ها را ببرند، مرا هم در میان آنها بردند، ولی چون زخمی نشده بودم، یک لحظه از غفلت مأمورها استفاده و فرار کردم.
از تعداد کشته ها آماری دارید؟
گفته می شد تعداد کشته ها از 5000 هم تجاوز کرده بود. می گفتند در خیابان سفلی در پایین خیابان مشهد سه گودال بزرگ کنده بودند و جنازه ها را با کامیون می آوردند و در این گودالها خالی می کردند. عدهای می گفتند صدای ناله می آمد و نشان می داد در میان آنها عده ای زخمی و زنده هستند. بعد از کشتار چهار روز تمام در مسجد گوهرشاد بسته بود. آن روزها آجر و سنگ کم بود، در نتیجه همان سنگهای در مسجد را کندند و آنها را پشت و رو نصب کردند. آجرهای بزرگی بودند که چون خون آلود و نجس شده بودند، برای رعایت ظاهر مذهب آنها را پشت و رو کردند. پدرم چون در شبستان بزرگی در مسجد گوهرشاد نماز می خواندند، من که همراه ایشان می رفتم، تعدادی از آن آجرهای تعویضی را دیدم.
شبستان محل وقوع فاجعه چه شرایطی داشت؟ ظاهر آنجا را تا سالها بسته بودند!
بله،شبستان روبروی خیابان تهران حدود هشت نه سال بسته بود، چون در آنجا کشتار زیادی شده بود و سنگهای آنجا خون آلود بودند. اولین بار بعد از شهریور 20 در آنجا را باز کردند، پدرم در آنجا نماز خواندند. حتی وقتی سنگهای صحن مقدس حضرت رضا (ع) را برمی داشتند، استخوانهایی را که در آنجا دفن شده بود، دیدم.
از فضای حاکم برشهر مشهد پس از فاجعه مسجد گوهرشاد ، چه خاطراتی دارید؟
از مرحوم پدرم شنیدم بعد از این کشتار وحشیانه در منزل آیت الله سید یونس اردبیلی جلسه ای تشکیل شود. رضاخان دستور داده بود گذاشتن عمامه باید با اجازه مراجع باشد، یعنی فقط کسی که مجتهد یا مرجع هست حق گذاشتن عمامه را دارد. پدرم چون از مراجع مختلف اجازه اجتهاد داشتند، از وزارت معارف تهران برای ایشان اجازه عمامه فرستاده بودند. علما در منزل آیت الله یونس اردبیلی جمع شدند و تصمیم گرفتند علیه این حکم اعتراض کنند. بعد از این جلسه حاکم وقت دستور می دهد آیت الله اردبیلی را دست و پا بسته از شهر بیرون کنند. نمی دانم ایشان را به تهران فرستادند یا به جای دیگری تبعید کردند. به محض دستگیری ایشان بقیه اعضای جلسه فرار کردند، از جمله پدر من که به دهات اطراف گریخت. مرحوم پدر همیشه می گفتند یک بار موقع تولد پسرم محمدتقی در تبریز فراری بودم و یک بار هم موقع تولد تو در قضیه مسجد گوهرشاد در سال 1315. بعد از این واقعه خفقان و اختناق عجیبی بر مشهد حاکم شد و به دستور رضاخان جلوی روضه خوانی ها گرفته شد و حتی چند نفری در این باره بازداشت شدند. رضاخان به قدری در قضیه روضه خوانی و عزاداری سخت گرفت که حتی دو سه نفر هم نمی توانستند در یک جا جمع شوند و روضه بخوانند.
یک ساله بودم که مادرم در قضایای مسجد گوهرشاد شهید شد.
ماجرای شهادت مادرتان چگونه روی داد؟
یک ساله بودم و مادرم از حمام برمی گشت. فاصله حمام تا خانه ما 150 قدم بود. پاسبانی مادر و همسایه اش را دید که با چادر بیرون آمده اند و به آنها حمله کرد و چادر را از سر مادرم کشید. مادرم خود را به آستانه در خانه همسایه انداخت و در همان جا سقط جنین کرد. پدرم که تبعید و فراری بود، توان مالی برای رساندن مادرم به دکتر را نداشت و مادرم در سن 21 سالگی و پس از شانزده روز در اثر خونریزی از دنیا رفت. بعد پدرم با خانواده علم الهدی وصلت کرد. نامادری ام تعریف می کرد که بعد از حدود دو سال کمکم مردم می آمدند تا حاج آقا برای آنها تفسیر احکام دینی بگوید.
ظاهراً مخالفت رضاخان به حجاب و وضع ظاهری هم محدود نمی شد.
خیر، پاکسازی زبان فارسی از کلمات عربی هم مطرح شد تا ناسیونالیسم را جایگزین مسائل فرهنگ مکتبی و اسلامی کنند، درحالی که این کلمات با زندگی دینی و فرهنگی مردم درآمیخته بود و تغییر آنها لاجرم منجر به تغیرات فرهنگی شد.از کارهای دیگر رضاخان ایجاد مدارس مختلط بود و مخصوصاً در تأسیس این مدارس در شهرهای مذهبی تأکید داشت. مرحوم پدرم همیشه خدا را شکر می کردند که در سالهای 22، 23 که هنوز مدارس مختلط نبودند به مدرسه می رفتم. مورد دیگر این بود که پسرهای دانش آموز را مجبور کرده بودند شلوار کوتاه با جوراب بپوشند و دخترها هم که دامن می پوشیدند و از سال 45، 46 بود که پوشیدن شلوار بین دخترها هم مد شد. در هر حال به نظرم در همه این رفتارها نوعی تشویق به برهنگی وجود داشت و قطعاً برنامه استعمار برای تخریب بنیادهای دینی و فرهنگی جوانان ما بود. رضاخان به دنبال تهاجم های پنهان و آشکارش به نهادهای دینی به تخریب مدارس علمیه از جمله مدارس علمیه مشهد اقدام کرد. یادم هست دور فلکه مدرسه ای بود که آن را خراب کردند. در مجموع هدف رژیم پهلوی از بین بردن فرهنگ دینی اسلامی مردم بود که تا حدودی هم در این کار موفق شد.


مطالب مرتبط