اگر کودکتان زیر شش سال است چراغ توجه و واکنش بیش از حد به بددهنی اتفاقی و یا کم تکرار او را خاموش کنید تا او را به این عمل زشت تشویق نکنید.

نشنیدم؟! چی گفتی؟

نشنیدم؟! چی گفتی؟

مشغول پاک کردن سبزی ها بودم که یک مرتبه بدجوری جا خوردم. گفتم چی؟ احسان چی گفتی؟ احسان که انگار برق گرفته بودش سرش را بالا آورد و گفت: « چیزه.... مامان! من نبودم که!» به آدم پلاستیکی اش اشاره کرد و ادامه داد: « نگاه کن، این آدم جنگیه، داره به این خرگوشه میگه من که نمی گم.»
از درد دستم به خودم آمدم. نگاه کردم دیدم جای دندان هایم روی دستم مانده است. چنان غافل گیر شده بودم که هیچ متوجه نشدم که دارم پشت دستم را گاز می گیرم. احسان کلمه ای را به کار برده بود که توی خانه ما جایی نداشت.
آیا تا به حال از کودکتان حرف نامناسبی که جا بخورید، شنیده اید؟ آیا از این می ترسید که کودکتان در جمع دوستان و بستگان با گفتن کلمه زشتی مایه آبروریزی شود؟ آیا خدایی نکرده به بددهنی کودکتان عادت کرده اید؟ اگر از این دست مسائل رنج می برید دقایقی به این نوشتار توجه کنید.
همه را به یک چوب نرانید
از زمانی که کودکان توانایی ادای واژه ها را می یابند، امکان دارد که از کلمه های نادرست استفاده کنند. بیش تر کودکانی که پیش از شش سالگی واژه های نامناسب به کار می برند، آشنایی چندانی با این واژه ها دارند؛ بنابراین شیوه برخورد با این کودکان و درمان بددهنی آن ها متفاوت با کودکانی است که پس از شش سالگی بددهنی می کنند. آن ها با معنای واژه ها آشناترند و با تناسب بیشتری بین احساس و لغت، کلمه های زشت را به کار می برند. در این فرصت کوتاه به بررسی عوامل مهم شکل گیری بددهنی کودکان و شیوه های درمان آن می پردازیم:
1-اول خودت دوم کسی
امام صادق (ع) می فرمایند: «دیگران را با رفتار خوب خود به کارهای خیر راهنمایی کنید.»[1] بنابراین نخست از خودتان آغاز کنید. برای کودکتان الگوی عملی خوبی باشید؛ زیرا شما نخستین آموزگاران کلاس زندگی او هستید. به گونه ای رفتار کنید که از کودکتان انتظار دارید. اگر خدای ناکرده شما اهل دشنام و ناسزاگویی باشید، فرزندتان نیز چنین خواهد شد. او درک نمی کند که چرا شما می توانید فحش بدهید ولی او مجاز نیست. کودکی که در خانواده واژه های محترمانه می شنود، چون با این کلمه ها آَشنا شده است به همان زبان سخن می گوید.



از خودتان آغاز کنید. برای کودکتان الگوی عملی خوبی باشید؛ شما نخستین آموزگاران کلاس زندگی او هستید.


2-آهن ربایی به نام کودک
کودک شما مانند آهن ربایی است که رفتار، حرکات و گفتارهای پیرامون خود را به صورت خودکار و پیوسته جذب می کند و با دنیای اطراف خود آشنا می شود. او منتظر شما نمی ماند تا به او بگویید چه چیزی را از چه کسی جذب کن یا نکن. دوستی و هم کلاسی با کودکان بی ادب در کوچه، بازار، پارک، مدرسه و حتی فامیل باعث می شود که فرزند شما، خواسته یا ناخواسته واژه های زشت را وارد فرهنگ لغاتش کند و گاهی نیز از آن ها استفاده نماید؛ بنابراین دوستان او را بشناسید و ارتباطش را با آن ها مدیریت و کنترل کنید. اهمیت این مطلب تا آنجاست که قرآن کریم از زبان جهنمی ها بیان می کند: «ای وای! ای کاش با آن شخص دوست نشده بودم.»[2] برای شناسایی دوستان کودک راه های مختلفی وجود دارد؛ مثلا می توانید به فرزندتان اجازه بدهید تا آن ها را برای بازی به خانه دعوت کند تا از نزدیک و به شکل نامحسوس آن ها را بشناسید.
3-شعبده جعبه جادو
در خانه همه هست، هم نشین بسیاری از ماست و انگار یکی از اعضای خانواده مان شده است. وقتی حوصله کودکمان را نداریم، زمانی که کار مهمی پیش رو داریم و... ممکن است به فرزندمان بگوییم: « عزیزدلم برو یه کم تلویزیون تماشا کن.»
لطفا یک هفته در کنار فرزندتان همه برنامه های تلویزیونی را که تماشا می کند نگاه کنید. خواهید دید که در برخی از این کارتون ها، فیلم ها و سریال ها، شخصیت های داستان، بارها و بارها از واژه های نامناسب استفاده می کنند و کودک شما با الگوگیری از آنها، بددهنی را می آموزد.
4- چراغ توجه خاموش!
اگر کودکتان زیر شش سال است چراغ توجه و واکنش بیش از حد به بددهنی اتفاقی و یا کم تکرار او را خاموش کنید تا او را به این عمل زشت تشویق نکنید. به کلمه های بی ضرر، بی اعتنایی کنید. وقتی کودک شما یک کلمه بد را به کار می برد بی خود جیغ و داد نکنید و ادای شوکه شدن درنیاورید. بی تردید، شما قبلا هم آن کلمه را شنیده اید. اگر با شنیدن آن کلمه این گونه رفتارها را از خود نشان دهید، به احتمال زیاد کودک شما به یک کشف تازه دست می یابد این که هر زمان که خواهان جلب توجه شما باشد و یا بخواهد سر به سر شما بگذارد می تواند از روش بددهنی استفاده کند.
برخی از پدرها و مادرها تا کلمه زشتی از کودک خود می شنوند با دست پاچگی می گویند: «زود باش بدو برو دهانت را بشوی». برخی از والدین لب هایشان را گاز می گیرند. عده ای تهدید، زدن و... را به کار می برند. این کار ممکن است باعث شود که کودک نزد آنها فقط مودب باشد تا در امان بماند ولی در مکان یا موقعیتی دیگر هر چه دل تنگش خواست بگوید.
در فرهنگ دینی به چشم پوشی و نادیده گرفتن این گونه امور، تغافل گفته می شود. رسول رحمت می فرمایند: «نیمی از انسان عاقل (تغافل) است.»[3]



5b387355c5d21.jpg


5- این یعنی این
وقتی سن کودک بالا می رود معنای واژه های بیشتری را متوجه می شود. اگر بددهنی کرد، با او صحبت کنید و معنای فحش یا کلمه نامناسبی را که بر زبان می آورد برایش توضیح دهید. به او بگویید که چرا نباید این عبارت ها را به کار ببرد. کودکتان باید بفهمد که این عبارت ها چه احساس منفی ای در شنونده ایجاد می کنند و چه صدمه ای به روابط او با دوستان و اطرافیانش می زند. شما می توانید از این روایت های با زبانی کودکانه استفاده کنید:
-یکی از چیزهایی که دعای انسان را رد می کند، بددهنی است.[4]
-به مردم ناسزا نگویید، زیرا دشنام باعث دشمنی آن ها با شما می شود.[5]
6-این به جای این
روش های جایگزینی واژه ها را به فرزندتان بیاموزید. او باید یاد بگیرد که هرگاه کسی احساساتش را جریحه دار کرد به جای فحش دادن، او را از احساسات بد خود آگاه کند. برای نمونه به او بگویید: «به جای اینکه به کسی بگویی بیشعور، برایش توضیح بده که از دستش عصبانی هستی، چون جلوی دوستانت تو را مسخره کرده است.»
لازم است احساسات مختلفی چون خشم، اندوه، غم، عصبانیت، شادی و... را به کودک بشناسانید و یادش دهید که چگونه می تواند برای هر حسی، واژه و کلمه مناسبی را به کار برد. خود شما می توانید در این زمینه الگوی مناسبی در به کارگیری واژه های مناسب برای احساستان باشید. اگر با احساس های مختلف و شیوه بروز آن ها آشنایی ندارید، می توانید به کتاب هایی که در زمینه هوش هیجانی نوشته شده اند، مراجعه کنید.



لازم است احساسات مختلفی چون خشم، اندوه، غم، عصبانیت، شادی و... را به کودک بشناسانید و یادش دهید که چگونه می تواند برای هر حسی، واژه و کلمه مناسبی را به کار برد.

7-یکی بود، یکی نبود
هنرمندانه از هنر برای رفع مشکل کودکتان کمک بگیرید. با کودک پنج، شش ساله تان نمایشی ترتیب دهید و ضمن اجرای آن به او بیاموزید که رفتار درستی داشته باشد، به فحش های دیگران اعتنایی نکند و اگر نمی تواند بی اعتنا باشد، نشان بدهد که از فحش های آن ها خوشش نمی آید. برای مثال بگویید اگر بهم فحش بدهی باهات بازی نمی کنم.
8- بچه ها جایزه
در صورت درست صحبت کردن کودک، او را تحسین کنید و به او نشان دهید زمانی که درست و مودبانه حرف می زند چه قدر از او راضی هستید. در فاصله های زمانی مناسب و به صورت غیرمنتظره به درست حرف زدنش جایزه بدهید. کودکان تشویق شدن و مورد توجه قرار گرفتن را دوست دارند. آن ها اطراف خود را به دقت زیر نظر دارند و هر چیزی را که توجه دیگران را جلب کند و یا مزیتی برایشان داشته باشد به راحتی از دست نمی دهند.


5b387371eea8c.jpg


9-نه، اجازه نداری!
اگر کودک اصرار بر بددهنی دارد و شیوه های موثر درمانی که در مراحل پیش بیان شد جواب نداد، روشن و قاطعانه به او بگویید که از این پس به هیچ وجه نمی توانید بددهنی او را تحمل کنید و اگر او در این رابطه سماجت و لجاجت کرد در آن صورت بدون هیچ تردیدی به روش محرومیت مجازات خواهد شد. برای مثال از امتیازاتی مانند تماشای تلویزیون، بازی با اسباب بازی مورد علاقه، دیدن دوستان، پول تو جیبی و... محروم خواهد شد. این مجازات ها باید از کم شروع شوند و اگر جواب ندادند، مقدارشان بیشتر شوند.
10-کمک! کمک!
ممکن است به تمام مراحل پیش عمل کنید، اما هیچ کدام، حتی محرومیت هم نتواند کودک یک دنده و گستاخ را از این عمل ناپسند بازدارد. در این گونه موارد لازم است تا از مشاوره متخصصان کودک کمک بگیرید. آن ها به شما کمک خواهند کرد تا به ریشه این مشکل در کودکتان آشنا شوید و برای رفع آن اقدام های لازم را انجام دهید. ممکن است شما برخی از مراحل نه گانه را به درستی انجام نداده باشید و با این حال به اشتباه تصور کنید که راه درست را رفته اید.



برای مطالعه بیشتر می توانید به این منابع مراجعه کنید:
محمدی ری شهری، محمد، حکمت نامه کودک، 1358.
گاربر، چگونه با کودکم رفتار کنم؟ ترجمه خزعلی، 1378.
ویک آف، جری، مشکلات رفتاری کودکان 6 تا 12 سال، ترجمه کسائیان، 1377.
پنتلی، الیزابت، فرهنگ تربیت کودکان، ترجمه رحمتی، 1385.

نویسنده: علی صادقی سرشت

--------------------------------
پی نوشت ها:
[1]. اصول کافی، ج2، ص105.
[2]. فرقان، آیه 218.
[3]. غررالحکم، ص245، ح 5046.
[4]. شیخ صدوق، معانی الاخبار، ترجمه محمدی، ج2، ص154.
[5]. بحارالانوار، ترجمه محمدباقر کمره ای، ص211

مطالب مرتبط