قرآن های منسوب به ائمه ی اطهار (علیهم السلام) که به خط کوفی بر پوست آهو کتابت شده، با توجه به تعداد و تنوع خطوط شرقی و غربی، از ویژگی و نفاست خاصی برخوردار است که خود می تواند زمینه ی تحقیقات گسترده و دقیقی در سیر تطور و تحول خط کوفی و نسخ کهن باشد

سیر تطور و تحول خط کوفی با قرآن های پوست آهو منسوب به ائمه اطهار (علیه السلام)
۲۳ بهمن ۱۳۹۶ 258 48.6 KB 4 0

سیر تطور و تحول خط کوفی با قرآن های پوست آهو منسوب به ائمه اطهار (علیه السلام)

صدها هزار کتاب و قرآن خطی موجود در کتابخانه های اسلامی، نشان دهنده ی تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سده های گذشته بوده است. از آنجا که قرآن نویسی، بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد. بخش عظیم گنجینه های خطی جهان را قرآن ها تشکیل می دهند.
کتابخانه ی آستان قدس رضوی با دارا بودن بیش از 80 هزار نسخه ی خطی، بزرگ ترین پشتوانه ی فکری، علمی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستند ترین کتابخانه های جهان اسلام می باشد. این کتابخانه با دارا بودن حدود پانزده هزار قرآن خطی و جزوه های قرآنی، مجموعه ی فوق العاده نفیسی را از دوره های مختلف تاریخی فراهم آورده است. از جمله آثار دوره ی اولیه ی اسلامی که به خط کوفی ورودی پوست آهو نوشته شده می توان به نسخه های خطی دوره ی سامانی (جزوات قرآنی کشواد بن املاس )، دوره ی غزنوی (جزوات قرآنی ابن سیمجور ، ابن کثیر ) و دوره ی سلجوقی (جزوات قرآنی عثمان حسین وراق ...) اشاره کرد که تحقیق و پژوهش در خصوص هر یک از این دوره ها می تواند قانون مندی های حاکم بر دوره های تذهیب و خوشی نویسی را روشن سازد و به نتایج مهمی منتج گردد و راهکار تازه ای را برای محققان ارائه نماید.

سیر تطور و تحول کوفی با قرآن های پوست آهو منسوب به ائمه ی اطهار (علیهم السلام)
در این میان، قرآن های منسوب به ائمه ی اطهار (علیهم السلام) که به خط کوفی بر پوست آهو کتابت شده، با توجه به تعداد و تنوع خطوط شرقی و غربی، از ویژگی و نفاست خاصی برخوردار است که خود می تواند زمینه ی تحقیقات گسترده و دقیقی در سیر تطور و تحول خط کوفی و نسخ کهن باشد. در این مقاله ابتدا مطالبی راجع به پیدایش خط کوفی و آغاز نقطه و اعراب گذاری در قرآن های به خط کوفی، تقسیم بندی خط کوفی، تزیینات و ویژگی های قرآن های روی پوست آهو و گزارشی از وضعیت قرآن های روی پوست آهو در کتابخانه ی آستان قدس خواهیم داشت.


پیدایش خط کوفی
با ظهور اسلام و تصرف رزمین ها و ممالک مختلف، نیاز به خطی احساس شد که پاسخگوی حکومت گسترده ی اسلامی باشد و بتواند تمام ملت های مسلمان را وحدت ببخشد. بنابراین خط ساده ای که در شبه جزیره ی عربستان به عنوان خاستگاه اسلام مورد استفاده بود دیگر نمی توانست این نیاز مبرم و اساسی را برآورده سازد به همین خاطر، شاهد تکامل این خط، بنا به ضرورت زمان هستیم. بدین صورت که خط ابتدایی شبه جزیره ی عربستان یا همان خط حجازی که خود منشا نبطی و سریانی داشت، در مراکز اداری خلافت وقت یعنی کوفه، با نظمی هندسی عجین شد و خط کوفی شکل گرفت؛ این خط علی رغم کاستی ها، خطی بود قابل استفاده در تمامی ممالک اسلامی، به علاوه با دارا بودن ویژگی شکل پذیری گوناگون ازپنجاه نوع نیز تجاوز می کند. این خط در اوایل اسلام ، ساده و بی پیرایه بود و با همان سادگی و نجابت، زینت بخش جنبه های دیگر هنر و صنعت گردید. با گذشت زمان به ویژه در دوران سلجوقی با انواع گل و برگ و تصاویر انسان و حیوان عجین شده و زمانی نیز خود به عنوان عامل تزیینی عمل نمود.


5a816ce9be5e1.jpg


5a816cffe4a60.jpg


آغاز نقطه و اعراب گذاری در قرآن های به خط کوفی
خط کوفی در آغاز فاقد اعراب و اعجام بود و علاوه بر این که زوایای تیز و هندسی آن، خشک جلوه می کرد از دیگر معایب بزرگ آن، مشکل خوانی بود به همین دلیل از نیمه ی دوم سده ی اول هجری، کوشش هایی برای آسان خوانی آن به عمل آمد. «ابوالاسودوئلی » اولین کسی بود که اعراب گذاری را روی خط کوفی آغاز کرد و بعد از آن ، شاگردان وی «یحیی بن یعمر» و «نصر» را بن عامر، کار استاد را با نقطه گذاری حروف متشابه دنبال کردند و نقطه ی اعراب را با رنگ سرخ و نقطعه ی حروف متشابه را با رنگ دیگری می نوشتند و سپس در سده ی دوم «خلیل بن احمد فراهیدی » ضمه، فتحه، کسره، تشدید، مد، همزه وتنوین را وضع کرد.

5a816d9ca98d4.jpg

تقسیم بندی خط کوفی
خط کوفی به دو شکل مشرقی و مغربی تقسیم می شود.
خط کوفی مشرقی خود به سه دسته است:
الف) شیوه ی خطوط مکی، مدنی، بصری، شامی و مصری
ب) شیوه ی ایرانی
ج) شیوه ی مختلط
خط کوفی مغربی نیز شامل شیوه های قیروانی (اندلسی) قر طبی، توسی، جزایری و سودانی می شد. خط قیروانی ظاهری هندسی دارد به ویژه به حالت مستطیل و زاویه دار.
از اقلام ذکر شده خط تونسی نزدیک ترین خط مغربی به خط مشرقی است.
تزیین ها و ویژگی های قرآن روی پوست آهو
1-درآغاز در کتابت قرآن بین دو آیه فاطه ای کوتاه و همسان بدن هیوجو داشته است.
2-در دومین مرحله بین دو آیه دایره های کوچک و توخالی، رنگین و عاری از هر نشانه در فاصله ی تعیین شده قرار می گرفت.
3-به تدریج تغییراتی در شکل ظاهری این علایم همانند سایر نشانه ها بروز کرد و به هیئتی متشکل از سه دایره و طرح مثلث در آمد.
4-آنگاه با طرحی از شش دایره ی کوچک به همان فرم کلی مثلث ظاهر شد.
5-پس از آن به نوعی از تزیین های هندسی و اسلیمی مبدل گردید.
6-از قرن پنجم هجری به صورت شمسه های کوچک چند ترک و کوکبی مذهب درآمد که تا کنون بعضاً رعایت می شود.
7-در برخی از نسخه ها، توسط کاتبان نشانه ای از علایم ویژه ی تقطیع و پایانی آیات به صورت یک الی شش نقطه و یا سه یا چهار خط مورب (///؛ ////) به قلم خفی و به همان رنگ و مرکبی که متن شریف کتابت گردید به دنبال آخرین حرف آیه با اندکی فاصله افزوده شده است.

علایم تخمیس و تعشیر
علاوه بر نشانه های پایانی و تقطیع آیات به منظور تسهیل در شمارش به ویژه در محاسبه ی آیات سوره های طولانی، علایم دیگری توسط کاتبان و مذهبان درج گردید به این صورت که بعد از هر پنج آیه علامت «هـ » یعنی پنج در محاسبه ی حروف ابجد یا (خ) به معنای خمس و یا بعد از هر ده آیه علامت «ی» یعنی ده در حروف ابجد و یا حرف «ع» به عنوان آغاز کلمه ی عشر به خط کوفی تزیینی رنگه نویسی می شده است.
بررسی حروف خط کوفی (قرآن شماره 1).


5a816e8c9ef02.jpg


منبع: مجله دانشورز




مطالب مرتبط