اختراع ماشین چراغ برق و آوردن آن به حرم مطهر و تأسیس کارخانه ی چراغ برق توسط آستان قدس رضوی، نقش مهم و تعیین کننده در تأمین روشنایی حرم در دوره های بعدی داشت. عمده موارد روشنایی در حرم مطهر به صورت وقفی بود و شاید بتوان گفت، موقوفات، پشتوانه ی خوبی برای آن بودند.

روشنایی حرم مطهر درطول دوره های مختلف تاریخی
۲۵ بهمن ۱۳۹۶ 188 39.8 KB 22 0

روشنایی حرم مطهر درطول دوره های مختلف تاریخی

روشنایی حرم در گذشته

در گذشته، کسانی که شغلشان شمع فروشی بود، با فروش شمع ها و پارچه های سبز به زائران امام رضا (ع)، روزگار می گذراندند. بخش عمده ی روشنایی حرم از نور همین شمع های نذری بود که در چهل چراغ ها و پیه سوزها قرار می دادند. این شمع ها با سوختن تدریجی شان، مدت زیادی حرم را روشن نگه می داشتند. بخش دیگر روشنایی حرم، به وسیله ی فانوس ها و چهل چراغ هایی بود که توسط افراد مختلف به حرم مقدس وقف شده بود. شاید بتوان گفت، موقوفات، همیشه پشتوانه ی خوبی بودند؛ آن قدر که خیلی از هزینه ها را تأمین می کرد. بسیاری معتقدند که روشنایی از قدیمی ترین وقفیات است.
در طومار علیشاهی که نوعی آیین نامه برای ایجاد نظم در تشکیلات آستان قدس رضوی است، مصرف روشنایی جزو اولین و پر مصرف ترین مواردی است که تاکید فراوانی به آن شده است. با تأکید بر اسناد سال های 1228 تا 1250 هجری قمری، شمع ها و مشعل ها، روزگاری عامل اصلی روشنایی حرم بودند. بر طبق تحقیقات به عمل آمده، شماع، مشعل دار، خادم باشی، سر کشیک و مشرف روشنایی، عناوین اشخاصی بود که در تشکیلات روشنایی مشغول بودند.
مشرف روشنایی موظف بود به حُسن انجام وظیفه ی کارکنان روشنایی و میزان مصارف، نظارت کند و از حیف و میل اسباب، جلوگیری نماید. مشرف روشناییِ حرم از سال 1278 تا1310 هجری شمسی، فردی به نام عبدالجواد رضوی بود و از سال1310 تا 1333 هجری شمسی، این سِمَت به هدایت الله رضوی رسیده است. تشکیلاتِ بخش روشنایی که آن را می توان پیش درآمد اداره ی روشنایی امروز نامید، در ابتدا ساده و به دور از تشریفات بوده است؛ چنانچه در سال های اولیه ی حکومت قاجار، معمولاً کارکنان روشنایی، شامل یک نفر صاحب جمع شماعی و دو نفر شماعی می شد که مسئول روشن کردن شمع ها در ساعات مقرر و در مکان های مشخصی بوده اند. یک مشعل دار هم مسئولیت روشن کردن و پاک کردن مشعل های حرم مطهر را عهده دار بوده است. با گذشت زمان و استفاده از چراغ، شغل «چراغچی باشی» نیز به بخش روشنایی اضافه شد. چراغچی ها موظف بودند چراغ ها و فانوس ها را در مکان های مختلف حرم نصب کنند. علاوه بر آن، تنظیم و پاک کردن چراغ ها، عوض کردن چراغ های کهنه، نصب چراغ های دیوارکوب و ... را عهده دار بودند.
در دوره های بعد، با گسترش تشکیلات اداری مجموعه ی روشنایی حرم مطهر، عناوینی چون معاون روشنایی، صاحب جمع روشنایی، مشیر روشنایی، نجم التولیه و شجاع التولیه به عناوین قبلی اضافه شد.
هزینه های روشنایی در گذشته
بیشترِ اسنادِ به جا مانده از روشنایی حرم مطهر، مربوط به میزان مصرف مواد روشنایی است. در اسناد سال های 1228 تا 1262 هجری قمری، این اسناد شامل چند ماه مصرف می شد؛ روندی که تا سال1260 قمری ادامه داشته است. در حالی که در اسناد سال1262 قمری، نوع محاسبه فرق می کند. از این سال ها هزینه ی روزانه به صورت ریز در گزارش های ماهانه ثبت شده است. این شکل سند نیز تا سال 1269 قمری مرسوم بوده است. پس از آن تا سال 1274 قمری، اسناد به صورت ماهانه دیده می شوند؛ با این تفاوت که مقدار مصرف، بیشتر شده و مصارف روزانه درآن قید نمی شده و تنها به قید جمع مصادره درآن ماه بسنده می شده است. بعد از آن نیزتا سال 1337 قمری، مخارج و اوزان هر یک نوشته می شده و تا پایان هر ماه، اوزان و هزینه ها مکتوب می شده است. با بررسی ماه ها و سال های مختلف، می توان روند تغییر و میزان وزن و هزینه ی سوخت مصرفی را حدس زد.
پیشینه ی ماشین چراغ برق در حرم مطهر
مظفرالدین شاه قاجار، هنگام بازگشت از اروپا در سال 1318 هجری قمری، دو روز در باکو ماند و دستوری مبنی بر خرید موتور برق برای حرم مطهر را صادر کرد. چون در آن زمان بین مسلمانان مهندس چراغ برق بسیار کم بود، مسلمانان باکو، حیدرخان عمو اوغلی (متولد 1259 هجری شمسی در ارومیه یا سلماس) را معرفی کردند و چون حیدرخان، دیپلم مهندسی برق داشت، به دعوت رضایوف (حاج میرزا محمود میلانی، از بازرگانان تبریز)، پس از خرید ماشین Deutz Otto و لوازم چهارصد چراغ، به سوی خراسان حرکت کرد و در حدود جمادی الاولی1320هجری قمری در کارگاه برق مشهد استخدام شد. ماشین چراغ برق که به دستور مظفرالدین شاه، با هشت هزار تومان پول رایج آن زمان خریداری شده بود، دوازده اسب بخار، قدرت داشت و دارای ولتاژ 110 و از نوع جریان مستقیم بود.


5a841bb7898ed.jpg


سوخت این مولّد از زغال سنگ تهیه می شد. مولّد مذکور در سال 1279 شمسی در بالا خیابان، نزدیک بست علیا در کوچه ای که در آن زمان به کوچه ی چراغ برق شهرت داشت، نصب شد که علاوه بر روشن کردن حرم مطهرحضرت رضا (ع) و عمارات مبارک آستان قدس، قسمتی از بالا خیابان را نیز اندکی روشن می کرد. مولّد دیگر با قدرت 25 اسب بخار، توسط حاج امیر رضوی، معروف به چراغ برقی خریداری شد و در کنار مولّد اول نصب شد. مولّد دیگر در سال 1315 هجری شمسی با قدرت 115 اسب بخار، توسط مادر آقا خان سوم، به نام بی بی شمس الدوله، برای آستان قدس خریداری گردید. این مولّد فقط برای روشنایی حرم در شب بود. چند سال بعد به نیابت تولیت آستان قدس رضوی، آقای اسدی، نسبت به خرید دو دستگاه مولّد بنز آلمانی با سه سیلندر و با قدرت110 اسب بخار اقدام کرد که یکی در شیر و خورشید، جهت تأمین برق سینما و خیابان های اطراف و دیگری در خیابان طبرسی، نصب گردیده و به بهره برداری رسید. مولّدین نصب شده منحصراً جهت روشنایی حرم و عمارات آستان قدس رضوی بود و اهالی شهر مشهد فاقد برق و روشنایی در شب بودند.
با آوردن ماشین چراغ برق و نصب ژنراتور در کوچه ی چراغ برق، روشنی الکتریسیته ای جایگزین شمع ها و مشعل ها شد.
بخش اداری روشنایی که تعمیر و نگه داری تأسیسات روشنایی بر عهده ی آن بود، تا سال1362 در اتاق کوچکی در رواق شیخ بهایی قرار داشت و با گسترش و توسعه ی اماکن و ایجاد صحن ها و رواق ها در سال های بعد، آن هم گسترش یافت.
تأسیس کارخانه ی چراغ برق توسط آستان قدس رضوی
با اختراع برق، متولیان آستان قدس به این فکر افتادند که برای تأمین روشنایی حرم، از کارخانه ی چراغ برق استفاده کنند. آستان قدس، کارخانه ی چراغ برق را دایر کرد و علاوه بر رفع احتیاجات روشنایی بیوتات متبرّکه، مقداری هم به خارج می فروخت و مصارف سوخت چراغ های آستانه را از این طریق تأمین می کرد. از اول سال1310 هجری شمسی نیز، مصارف روشنایی از بودجه ی آستان قدس حذف گردید. کارخانه ای که در سال 1320 هجری قمری شروع به کار کرد، برای روشن کردن آستانه و بالا خیابان به مشهد آورده شده بود. هزینه ی این کارخانه، هشت هزار تومان بود. حاج محمد حسین امین الضرب، ماشین آلات مولّد برق را از آلمان وارد کرد و در سال 1322 هجری قمری بهره برداری آن را آغازکرد. محل کارخانه ی چراغ برق آستان قدس، در یکی از اضلاع کاروان سرای شجاع الدوله که وقف آستان قدس شده بود، قرار داشت. بعد از این که چندین دستگاه ماشین چراغ برق به کارخانه اضافه شد، کارخانه با مضیقه در زمینه ی مستخدمین کارخانه مواجه شد و با وجود آن که چندین دستگاه ماشین چراغ برق وجود داشت، مکانی نبود که بتوانند همه ی دستگاه ها را جا دهند.
با احداث کارخانه ای جدید، تمامی دستگاه های جدید و قدیم را به آن انتقال دادند. ساختمان این کارخانه، یک ماشین خانه ی بزرگ داشت. علاوه بر آن، دارای دو حوض بزرگ، آهنگرخانه، چند اتاق برای دفتر و محلی برای سکونت کارگران بود. مخارج این ساختمان با صرفه جویی ای که در زمینه ی مصرف مصالح صورت گرفت و آجرهایی که از زیر خاک و از قبور قدیمی به دست آمد، بالغ بر یکصد و پنجاه هزار ریال بود.
تولید برق و روشنایی حرم در عصر حاضر
هم اکنون برق مورد نیاز حرم مطهر، از ناحیه ی 8 مشهد و از سه پست اصلی تأمین می شود. 12پست دیگر، زیر مجموعه ی آن ها هستند. قدرت ترانس های نصب شده در تأسیسات برق حرم مطهر، 4 مگا وات است و 20 مگا واتِ دیگر از شرکت برق خریداری می شود. برق های حرم، شامل دو اکیپ برق صنعتی و برق روشنایی با ترانس های جدا از همدیگر است تا برق صنعتی، اثر منفی بر برق روشنایی نداشته باشد. چهار دستگاه دیزل ژنراتور نیز برق اضطراری حرم را تأمین می کنند.



منبع: مجه دانشورز ، شماره 69 ص30


مطالب مرتبط