« بداء » در آفرینش، نظیر نسخ در قانون است مثل آنکه از ظاهر قانون و یا حکمی تصور کنیم که دائمی است، ولی بعد مدتی ببینیم که عوض شده است.

اقسام مقدرات الهی (بداء)

اقسام مقدرات الهی (بداء)

«یَمحُوا اللهُ مَا یَشَاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ أمُّ الکِتَابِ». (رعد، 39) خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می کند و ام الکتاب تنها نزد اوست. بر اساس آیات و روایات، مقدرات الهی بر دو نوع است:
الف) اموری که مصلحت دائمی دارد و لذا قانونش هم دائمی است. مثل آیات؛ «ما یبدل القول الدی» در کلام ما تبدل راه ندارد. «کل شیء عنده بمقدار» هر چیزی در نزد پروردگار دارای حساب و کتاب دقیقی است. این گونه مقدرات در لوح محفوظ ثبت است 1 و فقط مقربان الهی به اذن خداوند می توانند بر آن آگاه شوند. «کتاب مرقوم یشهده المقربون».
ب) اموری که غیر حتمی و مصالح آنها تابع اعمال و رفتار مردم است، مثل توبه کردن از گناه مصلحت عفو را در پی دارد و یا دادن صدقه که مصلحت دفع بلا را به همراه دارد و یا ظلم و ستم که بخاطر مفسده اش قهر الهی را به دنبال دارد. یعنی خداوند متعال در اداره نظام آفرینش دست بسته نیست و با حکمت و علم بی نهایتی که دارد، می تواند با تغییر شرایط تغییراتی در نظام آفرینش و قوانین آن بدهد. بدیهی است که این تغییرات نشانه جهل خداوند متعال و یا تجدید نظر و پشیمانی او نیست، بلکه این تغییرات بر اساس حکمت و تغییر شرایط و یا پایان دوره آن امر است.

تغییرات در قوانین الهی نشانه جهل خداوند متعال و یا تجدید نظر و پشیمانی او نیست. بلکه این تغییرات بر اساس حکمت و تغییر شرایط و یا پایان دوره آن امر است.

قرآن در این زمینه نمونه های زیادی دارد، از جمله:
1. «لعل اللهَ یحدث بعد ذلک إمراً»؛ قانون الهی در همه جا ثابت نیست، شاید خداوند با پدید آمدن شرایط لازم برنامه جدیدی بوجود آورد.
2. «کل یوم هو فی شأن»؛ او هر روز شانی مخصوص همان روز دارد.
3. «فلما زاغوا ازاغ الله»؛ چون راه انحرافی را انتخاب کردند، خدا هم منحرفشان ساخت.
4. «و لو أن أهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات»؛ با ایمان و تقوی، مسیر قهر الهی به لطف و رکت تغییر می یابد.
5. «ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم»؛ خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی دهد، مگر آنکه آنها خودشان را تغییر دهند.
6. «ألا من تاب و أمن و عمل عملا صالحا فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات»؛ کسانی که توبه کنند، ایمان آورند و عمل نیکو انجام دهند، خداوند بدی های آنان را به خوبی و حسنه تبدیل می کند.
7. «ان عدتم عدنا»؛ اگر شما برگردید ما هم برمی گردیم.
البته علم خدا بر اساس نظام علل و اسباب است، بدین صورت که او علم دارد که اگر این وسیله استفاده شود، این نتیجه و اگر از دیگری بهره برداری شود، آن سرانجام را در پی خواهد داشت.
8. «أدعونی استجب لکم»؛ دعا کنید تا من برای شما مستجاب کنم. انسان با تضرع و دعا می تواند مصالح خود را به دست آورد و سرنوشت خود را تغییر دهد.

5b1610b443be0.png

بداء چیست؟
منظور از بداء نزد شیعه، ظاهر شدن چیزی است که ما انسان ها خلاف آن را گمان می کردیم، نه تغییر در علم الهی و کشف خلاف برای خدا، پس بداء به معنای جهل ماست نه جهل خداوند

منظور از بداء نزد شیعه، ظاهر شدن چیزی است که ما انسان ها خلاف آن را گمان می کردیم، نه تغییر در علم الهی و کشف خلاف برای خدا.

«بداء» در آفرینش، نظیر نسخ در قانون است مثل آنکه از ظاهر قانون و یا حکمی تصور کنیم که دائمی است، ولی بعد مدتی ببینیم که عوض شده است. البته این به معنای پشیمانی و یا جهل قانون گذار نیست، بلکه شرایط باعث بوجود آمدن این تغییر در قانون الهی شده است، درست مانند نسخه ای که پزشک با توجه به شرایط فعلی بیمار آن را می نویسد، اما به محض تغییر حال او، نسخه جدیدی تجویز می کند.
در اینجا به نمونه هایی از بداء در قرآن اشاره می کنیم:
1.ما گمان می کردیم خداوند که به حضرت ابراهیم (ع) فرمان ذبح فرزندش را داده است، می خواسته اسماعیل (ع) کشته و خونش بر زمین ریخته شود، اما بعداً ظاهر شد که اراده الهی از این امر، آزمایش پدر بوده است نه کشته شدن پسر.
2.ما از وعده خداوند با حضرت موسی(ع) تصور می کردیم که دوره مناجات سی شب است، «وعدنا موسی ثلاثین لیله» اما بعداً ظاهر شد که از اول برنامه چهل شب بوده است ولی خداوند به جهت آزمایش، آن را در دو مرحله اعلام فرموده است، ابتدا سی شب و سپس ده شب.
3.ما فکر می کردیم قبله مسلمانان برای همیشه بیت المقدس است ولی آیات تغییر قبله برای ما ظاهر کرد که قبله دائمی، کعبه بوده است.
4.وقتی نشانه های قهر خدا پدید آمد، حتی حضرت یونس (ع) هم مطمئن شد که عذاب الهی نازل و قوم کافرش نابود خواهند شد، لذا از میان مردم بیرون رفت، اما مردم ایمان آوردند و قهر الهی برطرف گردید. «الا قوم یونس آمنوا کشفنا عنهم».
به هر صورت معنای بداء جهل خداوند و عوض شدن علم او نیست، زیرا خداوند از ابتدا می دانست که خون اسماعیل ریخته نخواهد شد، مدت مناجات موسی چهل شب است، قبله دائمی مسلمانان کعبه خواهد بود و قوم یونس اهل نجات هستند، ولی ظاهر دستورات و حوادث به نحوی بود که انسان تصوری دیگر داشت. پس تغییری در علم خداوند پیدا نشده و این ما هستیم که دارای دید تازه ای شده ایم.
بداء به این معنا دارای اثرات بسیاری است، از جمله این که انسان تا آخرین لحظه عمر، به تغییر شرایط امیدوار می ماند، روحیه توکل در او زنده می گردد، اسیر ظواهر نمی شود، ایمان انسان نسبت به غیبت و قدرت خداوند متعال بیشتر می شود. با توبه، صدقه، مناجات و دعا تلاش می کند تا مسیر حوادث و قهر الهی را تغییر دهد.

منبع: کتاب رمضان با قرآن (بر اساس تفسیر نور حجت الاسلام محسن قرائتی)، علی محمد توسلی

------------------------------------------------------------
پی نوشت:
1 . بروج،.22.





مطالب مرتبط