برخوردهای ما در محیط خانواده، می تواند نقش اساسی در تربیت فرزندان، ‌استحکام خانواده و تنظیم روابطی آکنده از مهر و محبت بین اعضای خانواده به دنبال داشته باشد. بدیهی...

اخلاق خانوادگی در آیینه روایات وارده از صادق آل محمد (ص)

اخلاق خانوادگی در آیینه روایات وارده از صادق آل محمد (ص)

برخوردهای ما در محیط خانواده، می تواند نقش اساسی در تربیت فرزندان، ‌استحکام خانواده و تنظیم روابطی آکنده از مهر و محبت بین اعضای خانواده به دنبال داشته باشد. بدیهی است که در این میان به انواع خلق و خو های مختلف خانوادگی برخواهیم خورد که بر این مبنا شاهد شکل گیری خانواده های متعدد خواهیم بود. نوع خانواده، خروجیِ اخلاق خانوادگیِ حاکم بر خانواده خواهد بود. نگاهی به جایگاه خانواده و کارکردهای آن در اسلام،‌ ضرورت وجود ضوابط و معیارهایی را به منظور تنظیم هر چه مطلوب تر مناسبات خانوادگی ایجاب می نماید.. در این نوشتار در صدد بیان نقشه راه اخلاقی در خانواده بر مبنای روایات وارده از امام صادق (ع) خواهیم بود. نگاه آن حضرت در واقع بیانگر نگاه مذهب جعفری و از یک منظر نگاه دین اسلام به اخلاق خانوادگی است.
اضلاع مثلث مناسبات اخلاقی در خانواده از منظر امام صادق (ع)
۱. ضلع اخلاقی بین زن و مرد در مرحله قبل از تشکیل خانواده
ابتدایی ترین مساله در خصوص مناسبات اخلاقی بین زن و مرد رعایت موازین اخلاقی در مقدمات تشکیل خانواده است که اخلاق خانواده بعدها بر ستون خیام همان مقدمات استوار می گردد.
دوام یک ازدواج به عوامل مختلفی بستگی دارد که با ایفای نقش هر یک از عوامل دخیل، بقای خانواده تضمین می گردد. از جمله عوامل مذکور همسانی و کفویت زن و مرد در جهات کیفی است که این مهم حین انتخاب همسر صورت می گیرد. بیان امام صادق (ع) در این باره این چنین است: «همتای یک زن مسلمان در ازدواج مردی است که پاکدامن باشد و در نزد او آسایش داشته باشد (کنایه از توان پرداخت نفقه)».[1]
حضرت امام صادق (ع) از قول رسول اکرم (ص) روایت کرده اند که فرمودند: «از ازدواج با احمق بپرهیزید زیرا هم نشینی با احمق مایه اندوه و بلا و فرزندش نیز مهمل و بدبخت است».[2]
در مورد اینکه پایین بودن مهریه از برکات آن می باشد، ایشان می فرمایند: «از برکات آن کمی مهریه اوست و از شومی اش زیادی مهریه».[3]
امام صادق (ع) درباره زنانی که به سطح و درجه ای از معرفت عالی رسیده اند گفته است: «زن عارفه (فهمیده فرزانه) باید در کنار مرد عارف (فهمیده اهل معرفت) قرار گیرد، نه غیر آن».[4] «زنی که عارف و از معنویت و ایمان بالایی برخوردار است نباید به ازدواج در آید مگر برای مردی که او هم دارای ایمان بالایی است».[5] توجه به ویژگی های فوق در مرحله مقدمات تشکیل خانواده بسیار مهم می نماید؛ چرا که خانواده ابتدا مرکب از زن و مردی است که گسترش آن از طریق پیوند آن دو عنصر کلیدی صورت می گیرد.

امام صادق (ع): همتای یک زن مسلمان در ازدواج مردی است که پاکدامن باشد و در نزد او آسایش داشته باشد.

۲. ضلع اخلاقی بین زن و مرد پس از تشکیل خانواده
الف) نیکی و خوش خلقی در برابر خانواده سبب افزایش عمر
امام صادق (ع) در مورد اینکه نیکی به خانواده به طرز شایسته موجب افزایش عمر می شود می فرمایند: «هر کس به شایستگی در حق خانواده اش نیکی کند، عمرش طولانی می شود».[6] ایشان در بیانی دیگر، خوش خلقی در برابر خانواده را از اسباب افزایش طول عمر انسان مومن معرفی می نماید: «سه چیز موجب طول عمر مومن است. طول دادن رکوع و سجده، زیاد نشستن بر سر سفره ای که در آن دیگران را اطعام می کند و خوش رفتاری اش با خانواده».[7]
ب) اخلاق مرد در قبال خانواده
امام صادق (ع) در قبال ضرورت عفت ورزی مردان نسبت به زنان دیگر و تاثیر متقابل آن می فرمایند: «نسبت به زنان مردم عفت ورزید، تا نسبت به زنان شما عفت ورزند».[8]
سرپرست خانواده دارای یک سری وظایف اخلاقی نسبت به اعضای خانواده است. از جمله: فراهم نمودن زمینه آموزش هدفمند و معطوف به تامین سعادت (بهشت)، فراهم نمودن زمینه تربیت ادب مند و معطوف به تامین سعادت (بهشت). امام صادق (ع) در این خصوص می فرمایند: «مؤمن همواره خانواده خود را از دانش و ادب شایسته بهره مند می سازد تا همه آنان را وارد بهشت کند».[9]
در جایی دیگر درباره سرپرست خانوار این گونه می فرمایند: «مرد در خانه و نسبت به خانواده اش نیازمند رعایت سه صفت است هر چند در طبیعت او نباشد، خوشرفتاری، گشاده دستی به اندازه و غیرتی همراه با خویشتن داری».[10]
پ) آداب ورود به خانه
امام صادق (ع) می فرمایند: «هنگامی که مرد با خانواده اش برخورد می کند، به آنان سلام کند و هنگام ورود با صدای کفش و با سرفه کردن، خانواده اش را از آمدن خود با خبر کند، تا اینکه چیزی نبیند که او را ناخوش آید».[11]
ت) تشویق و تنبیه های اخلاقی در مناسبات زن و مرد
امام صادق (ع) در این مورد می فرمایند: «هر زنی که به شوهرش بگوید: من از تو هرگز خیری ندیدم، (ثواب) کارش از بین می رود».[12]
امام صادق (ع) از پیامبر اسلام (ص) در این مورد روایت می کند: «هر زنی که در خانه شوهرش چیزی را برای سامان دادن وضع خانه جابه جا کند، خداوند نظر رحمت به او می کند. و هر کس مورد نظر (رحمت) خدا قرار گیرد، خدا عذابش نمی کند».[13] امام صادق (ع) در مورد وظیفه اخلاقی زن در برابر بخشش های مرد می فرمایند: بهترین زنان شما آن زنی است که چون به او چیزی داده شود، سپاسگزاری کند و اگر به او چیزی داده نشود راضی باشد».[14]
ث) هنر آشپزی زن و دستپخت زنان
هنر آشپزی زن و دستپخت وی نیز مورد توجه روایات معصومین است. امام صادق (ع) در این مورد می فرمایند: «بهترین زنان شما زنی است که دارای بویی خوش و دست پختی خوب باشد. هنگامی که خرج می کند، به جا خرج کند، و هنگامی که خرج نمی کند بجا از خرج کردن خودداری ورزد. چنین زنی کارگزاری از کارگزاران خداست و کارگزار خدا نه نا امید می شود و نه پشیمان».[15]
ج) بازگشت از سفر و سوغاتی گرفتن
امام صادق (ع) در این مورد می فرمایند: «هرگاه یکی از شما به مسافرت رود و سپس از سفر برگردد، پس باید برای خانواده خود به اندازه ای که توانایی دارد سوغاتی بیاورد».[16]


5b41c0cea6f77.jpg


۳. ضلع مناسبات اخلاقی زن و شوهر و فرزندان
خانواده و زن و شوهر به عنوان یکی از اصلی ترین بسترهای رشد و بالندگی کودک، نقش اساسی در سعادت یا شقاوت آینده او دارند، بنابراین برای آن که نسل های آینده، بنده باشند و بندگی کنند، والدین امروزی باید دست به مجاهده و تلاشی مضاعف بزنند. در این زمینه امام صادق (ع) می فرمایند: «هر نوزادی به فطرت الهی به دنیا می آید، پس پدر و مادر، او را به دین یهود و نصرانی و زردشتی گرایش می دهند».[17]
الف) سلام در برابر کودکان
حضرت امام صادق (ع) از حضرت رسول اکرم (ص) نقل کرده است که می فرمودند: «پنج چیز است که تا لحظه مرگ آن ها را ترک نمی کنم، یکی از آن ها سلام گفتن به کودکان است. در انجام این اعمال مراقبت دارم تا بعد از من به صورت سنتی بین مسلمین بماند و عمل کنند».[18]
ب) ارتباط عاطفی با کودکان
حضرت امام صادق (ع) در مورد تاثیر محبت بنده به فرزندش می فرماید: «بدون تردید، خداوند بر بنده خود به خاطر شدت محبت به فرزندش، رحم می کند».[19] و همچنین فرمود: «فرزندان خود را بسیار ببوسید زیرا برای شما در هر بوسیدن درجه ای است».[20]
پ) آزاد گذاشتن کودک در هفت سال اول
امام صادق (ع) فرمود: «طفل هفت سال بازی کند، هفت سال خواندن و نوشتن بیاموزد، هفت سال حلال و حرام (احکام الهی) را یاد بگیرد».[21] در بیانی دیگر امام صادق (ع) فرمود: «فرزند خود را هفت سال آزاد بگذار تا بازی کند».[22]


پنج چیز است که تا لحظه مرگ آن ها را ترک نمی کنم، یکی از آن ها سلام گفتن به کودکان است.

ت) تفقه در دین وظیفه جوانان شیعه
امام صادق (ع) در این خصوص می فرمایند: «اگر یکی از جوانان شیعه را نزدم بیاورند که وظیفه خود را در شناخت دین انجام نمی دهد او را تأدیب می کنم».[23]
ث) رفتار توام با عدالت بین فرزندان
امام صادق (ع) در این مورد می فرمایند: «بین فرزندان خود به عدالت رفتار نمایید، همان طور که مایلید فرزندان شما بینتان به عدل و داد رفتار کنند».[24]
ج) احسان فرزندان به پدر و مادر
در آیات بسیاری از قرآن مجید، مردمان به احسان و نیکی کردن به پدر و مادر امر شده اند. در این باره، یکی از یاران امام صادق (ع) از معنای احسان در آیه ۸۳ سوره بقره پرسید. آن حضرت فرمود: «یعنی با آنان به طور شایسته هم زیستی کنی و پیش از آنکه مجبور شوند چیزی از تو بخواهند، تو نیازشان را برآورده سازی، اگر چه از نظر مال بی نیاز باشند».
نتیجه گیری
از رهگذر مباحث گذشته نکاتی دستگیر می شود از جمله؛ فونداسیون و بنیان های اخلاقی خانواده قبل از ازدواج ریخته می شود و بر این اساس زن و مردی که می خواهند با همدیگر پیوند زناشویی برقرار کنند و تشکیل یک خانواده بدهند، باید به نکاتی توجه نمایند. یکی از آن نکات، رعایت توازن و تعادل است. عنصر توازن در جهات عدیده؛ یعنی توازن در موقعیت های علمی، خانوادگی، اقتصادی، اجتماعی، دینی و اخلاقی. یکی از این مناسبات ازدواج رسمی دو فرد متوازن در جهات یاد شده بر مبنای آموزه های الهی و شرعی است که سنگ بنای زندگی مشترک را با هم می گذارند. اخلاق همسر، عشق و عاطفه، وفاق و همدلی، محبت و گذشت، اطاعت و فرمانبرداری آن دو نسبت به همدیگر، پرهیز سرپرست از اعمال خشونت، پرهیز از اعمال ظلم، پرهیز از ایراد اتهام و... خروجی وجودی چنین خانواده ای است و مناسبات دیگر، تراوشات عشق و محبت و روابط و مناسبات اخلاقی بین والدین است که خود را در شخصیت فرزندان جلوه گر می نماید. معماری و شکل هندسی مناسبات اخلاقی یک خانواده مسلمان را می توان با عنوان خانواده متعادل و در بالاترین سطح آن خانواده متعالی در آیینه روایات وارده از صادق آل محمد (ص) مشاهده نمود.



منبع: تلخیصی از مقاله «اخلاق خانوادگی از منظر امام صادق علیه السلام»،‌ ناصر خدایاری[25]

-------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
[1] . مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۳۷۲.
[2] . کوفی، الجعفريات، ص۹۲.
[3] . ابن بابویه، من لا يحضره الفقيه، ج ۲، ص ۳۸۷ و طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۱۹۸.
[4] . حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۲۰، ص ۵۰۱.
[5] . کلینی رازی، فروع کافی، ج ۵.
[6] . کلینی، الكافي، ج ۲، ص ۱۰۵.
[7] . کلینی، الكافي، ج 4، ص 49.
[8] . کلینی، الکافی، ج ۵ ص ۵۵۶ ، ح 5.
[9] . نوری، ج۱۲، ص۲۰۱، ح۱۳۸۸۱.
[10] . ابن شعبه، تحف العقول، ص۳۲۲.
[11] . مجلسی، ج۷۲، م11.
[12] . العاملی، ج 14، ص 115.
[13] . نوری، ج 14، في ۲۵4.
[14] . مجلسی. ج۱۰۳، ص۹۵.
[15] . عاملی، ج۱۴، ص۱۵.
[16] . العاملی، ج 14، ص۱۰۰.
[17] . قمی، شیخ عباس، ص560.
[18] . العاملی، پیشین، ج۳، ص۲۰۹.
[19] . کلینی، پیشین، ج 6، ص50، ح5.
[20] . مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۹۲.
[21] . کلینی، کافی، ج 6، ص14.
[22] . همان، ج6، ص 46.
[23] . مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص 66.
[24] . مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۹۲.
[25] . استادیار گروه علوم پایه دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز.

مطالب مرتبط