نادرشاه نیز در سال 1142 ق، بعد از فتح هرات، سقاخانة اسماعیل طلایی را در وسط صحن انقلاب احداث کرد و سنگابی را که از هرات آورده بود در آن نصب کرد.همچنین دستور داد تا نهر آب روستای گلستان را به حرم مطهر انتقال دهند، به طوری که از زیر حوض (سنگاب) صحن انقلاب بیرون آید.

آب رسانی به مجموعة حرم مطهر
۲۵ بهمن ۱۳۹۶ 15 29.3 KB 4 0

آب رسانی به مجموعة حرم مطهر

تأمین آب موردنیاز حرم رضوی از دیرباز موردتوجه بوده و از همین روی، یکی از اندک موقوفات حرم مطهر، قبل از عهد تیموریان، قنات سناباد بوده است.
در سال 1020 ق، شاه عباس صفوی، با احداث خیابان مشهد و حفر کانالی در وسط آن، آب چشمه گلسب را که قبل از او امیر علیشیرنوائی برای مشهد جاری کرده بود، به اضافه چند قنات دیگر به حرم مطهر انتقال داد و شرط کرد که تا وقتی این آب از دروازة پایین خیابان خارج نشود، هیچ کس از آن برای زراعت و مصارف کلی دیگر استفاده نکند.
نادرشاه نیز در سال 1142 ق، بعد از فتح هرات، سقاخانة اسماعیل طلایی را در وسط صحن انقلاب احداث کرد و سنگابی را که از هرات آورده بود در آن نصب کرد. وی سهمی از موقوفة دهشک را برای مصارف سقاخانه وقف کرد، به طوری که از درآمد این موقوفه، همه روزه چهار قاطر راویه کش از دهنة قنات سناباد، و بعدها از طریق حوض باباقدرت در خارج از شهر، برای سقاخانه آب می آوردند. همچنین، وی برای سقاباشی هشت تومان، سقا شش تومان و چهار تن راویه کش شانزده تومان، و در ماه های گرم سال هر روز سی من یخ برای سقاخانه معین کرد.

5a84194513575.jpg


5a841958ed9e5.jpg


علاوه بر این، نادر دستور داد تا نهر آب روستای گلستان را به حرم مطهر انتقال دهند، به طوری که از زیر حوض (سنگاب) صحن انقلاب بیرون آید. معماران، مجرایی سرپوشیده را طراحی و احداث کردند و آب را ابتدا در محل ساختمان هشت بهشت در چهار باغ نمایان کردند. در آن جا دو آب انبار ساختند که یکی به ساکنان هشت بهشت و دیگری به عموم مردم اختصاص یافت. از آن جا با شترگلو، از زیر جوی آب خیابان کانالی حفر کردند، به طوری که سرانجام، آب از زیر حوض میان صحن کهنه بیرون آمده، دور حوض جاری می گردید و سپس داخل نهری می شد که برای محلات پایین خیابان احداث شده بود. این اقدام نادرشاه که چهارده هزار تومان هزینة آن شده بود، بعد از اقدام امیر علیشیرنوائی و شاه عباس صفوی در شهر مشهد و حرم مطهر، مهم ترین اقدام در زمینة آب رسانی به حرم مطهر بوده است. در دوره های بعد، به علت افزایش زائران و گسترش حرم مطهر، حوض ها و آب انبارهای زیادی احداث شد که از آب قنات سناباد، آب خیابان، قنوات دیگر و نیز برف و باران پر می شد و مورد استفادة زائران قرار می گرفت.
در سال 1271 ق، میرزا فضل الله وزیر نظام در وسط صحن نو (صحن آزادی) حوضی ساخت که مؤتمن السلطنه (د 1308 ق) در جای آن سقاخانه ای، با سنگاب بزرگی از سنگ سیاه، بنا کرد. آب رسانی به حوض های اطراف این سقاخانه، در دوره ای از جوی بست پایین خیابان و بعدها، با استفاده از چاه عمیق صحن موزه، از طریق لوله تأمین می شد.
حرم مطهر در اوایل قرن چهاردهم هجری، به علت گسترش شهر و افزایش مجاوران و زائران، دوباره با کمبود آب مواجه گردید. از این رو، سلطان حسین میرزا نیرالدوله، متولی باشی و والی خراسان، در سال 1319 ق قنات آب میرزا را بعد از تنقیه و اصلاح، وقف بر آستان قدس کرد و شرط نمود که علی الدوام پنج زوج از آب آن در چهار حوض صحن کهنه جاری باشد و مازاد آن به ازای حق الشرب، در خیابان علیا و سفلی صرف گردد. نیرالدوله، همانند گذشته، چهار حوض اطراف سقاخانه را دوباره ساخت و آب را از زیر حوض های صحن بدون دست خوردگی و آلودگی نمایان ساخت.
قنات آب میرزا که به روایتی از مقابل باغ حسینی در اراضی آبکوه شروع و در زمین قندهاری آشکار می شد، در ابتدا ده زوج آب داشت. آب قنات نیز برای شرب به شهرداری اجاره داده شد که بی توجهی و عدم مراقبت شهرداری سبب خشکیدن آن شد. در 1327 ش، به علت بی توجهی کسبة بازار و مجاوران و مسافران در پاکیزگی آب، به دستور محمود بَدِر، نایب التولیة آستان قدس، روی نهر آب در داخل صحن پوشانده شد و چون در زمان نیابت تولیت پاکروان به سال 1315 ش، حوض ها نیز برچیده شده بود، عدم دسترسی زائران به آب، سبب اعتراض بعضی از علما شد. از این رو، در سال 1330 ش، مصطفی قلی خان رام در محل حوض های سابق، چهار حوض جدید ساخت و با حفر چاه عمیق در محوطة موزه و لوله کشی و نصب شیر، مشکل بی آبی را در صحن کهنه برطرف کرد.
گسترش مشهد از اوایل قرن حاضر، به ویژه در اراضی غربی و جنوبی شهر، باعث کاهش تدریجی منابع آبی شهر مشهد شد، به طوری که تعداد قنات های دایر شهر از شانزده رشته در دهة 1300 ش به ده رشته در دهة 1330 ش کاهش یافت. از این رو، برای رفع کمبود آب، احداث قنات های جدید و حفر چاه های عمیق موردتوجه قرار گرفت. همچنین آستان قدس برای تأمین آب شهر، بعضی از منابع آبی خود از جمله قنات منبع، قنات سناباد، قنات رکن آباد و آب گناباد را به شهرداری اجاره می داده است.
بعد از انقلاب اسلامی با گسترش فضاهای حرم مطهر، علاوه بر افزایش استفاده از آب شرب شهری، برداشت از چاه های آب حرم نیز افزایش یافته و در عین حال، برای رعایت بهداشت، شبکة آب شهری و آب چاه از یکدیگر مجزا شده است. بعد از ساخت و سازهای جدید در محدودة اماکن متبرکه، چهارده انشعاب آب شهری جمع آوری و به جای آن، سه انشعاب اصلی از خیابان های شیرازی، امام رضا و نواب صفوی گرفته شد و در نهایت، آب رسانی به حرم مطهر از طریق یک خط لولة مستقیم و اختصاصی از منبع اصلی آب شرب شهر مشهد انجام شد. همچنین، با حفر چند حلقه چاه عمیق، شبکه هایی مجزا برای آبیاری، شست و شو و آتش نشانی درنظر گرفته شده است.


منبع: علی اخوان مهدوی – دائره المعارف آستان قدس رضوی


مطالب مرتبط