صحن عتیق(انقلاب) در دوره صفوی و با طرح «شیخ بهایی» ساخته شد. این صحن از قدیمی‌ترین و با شکوه‌ترین صحن‌‌های حرم مطهر است که ضلع‌های غربی، شمالی و شرقی آن به ترتیب با بست‌‌های شیخ طوسی، شیخ طبرسی و شیخ حر عاملی ارتباط دارند

ساعت به وقت دلتنگی(صحن انقلاب)

ساعت به وقت دلتنگی(صحن انقلاب)

5a59b6852fe6a.JPG

امشب دخیل پنجره فولاد می شوم / در بیستون عشق تو فرهاد می شوم
پنجره.... باران... ساعت...انتظار برای خوب شدن و خوب ماندن!
در هجوم روزمرگی ها و دلتنگی ها اینجا آغوش خوبی برای آرام گرفتن و شکوفا شدن است.


وقتی صحن عتیق(انقلاب) در دوره صفوی و با طرح «شیخ بهایی» ساخته شد، «ملا محسن فیض کاشانی» که حکیم، فیلسوف، عارف و شاعر آن دوره بود، پیشنهاد داد برای کسانی که به هردلیل نمی توانند وارد حرم مطهر شوند و کنار ضریح بایستند، فضایی طراحی شود که بتوانند در نزدیک ترین فاصله از ضریح مطهر، بایستند و بتوانند ضریح امام رضا (ع) را ببینند و زیارتنامه بخوانند. برای همین پنجره ای فولادی در محلی که مشرف به ضریح مطهر بود نصب شد و از آن به بعد به «پنجره فولاد» معروف شد. اما اولین پنجره فولاد در زمان شاهرخ میرزا تیموری، همسر گوهرشاد خانم ساخته شد. این پنجره نسبتاً کوچک از جنس فولاد بود و در نزدیک‌ترین مکان ممکن به ضریح مطهر رضوی، در صحن انقلاب اسلامی (عتیق) قرار گرفت.
صحن انقلاب اسلامی، با 6740 متر مربع مساحت از قدیمی‌ترین و با شکوه‌ترین صحن‌‌های حرم مطهر است که ضلع‌های غربی، شمالی و شرقی آن به ترتیب به بست‌‌های شیخ طوسی، شیخ طبرسی و شیخ حر عاملی ارتباط دارند. سردابی که مدفن شیخ حر عاملی است، در ضلع شمالی صحن و مقبره مرحوم شیخ مجتبی قزوینی در ضلع غربی آن جای دارد. به روایت تاریخ صحن انقلاب دو بانی دارد و در دو زمان مختلف ساخته شده است. گویا ابتدا نیمة جنوبی صحن و ایوان طلای آن را امیر علیشیر نوایی، وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا، در سال 875 هـ.ق ساخته و نیمۀ شمالی صحن و ایوان عباسی و دو ضلع شرقی و غربی بنا در عهد صفویه با تلاش های شاه عباس صفوی به ثمر رسیده و به قرینه یکدیگر ساخته شده است.
این صحن چهار ایوان دارد؛ ایوان طلای نادری در جنوب، ایوان عباسی در شمال، ایوان ساعت در ضلع غربی و ایوان نقاره خانه در شرق صحن که به قرینه یکدیگر ساخته شده‌اند. ایوان‌‌های بزرگ به‌جز ایوان طلا، محل راه‌‌های ورود و خروج به صحن است و علاوه بر این، در دو طرف هر ایوان نیز دو گذرگاه کوچک برای رفت و آمد زائران قرار دارد.
کتیبه موجود در پیشانی ایوان طلا به خط محمد رضا امامی، تاریخ احداث بنا را در بردارد. صاحب تاریخ عالم آرای عباسی که معاصر شاه عباس بوده، نوشته است: «شاه عباس که در سال 1021 هـ.ق به قصد زیارت به مشهد مشرف شد، اقدام به احداث نیمه شمالی و تکمیل بنا نمود و با کاشی‌‌های معرق و نفیس بیاراست». پس از آن در سال 1095 هـ.ق شاه عباس دوم مجدداً صحن را به‌طور کامل تعمیر کرد. تاریخ تعمیر بنا و نام او بر کاشی نفیس، در پیشانی ایوان شمالی صحن (ایوان عباسی) دیده می‌شود که در پایان آن نوشته شده: "کتبه محمدرضا الامامی سنه 1095 هـ.ق"
بعد از انقلاب اسلامی دستی به سر و روی سردرها و ایوان‌‌های بزرگ صحن کشیدند و آن را مرمت کردند و سنگ کف صحن آن را هم عوض کردند.

5a59b7266edcc.jpg


ایوان‌‌های بلند صحن انقلاب
ایوان جنوبی، ایوان غربی، ایوان شمالی، ایوان شرقی، سقاخانه نادری، نقاره خانه، مقبره ها، ساعت بزرگ صحن انقلاب

ایوان جنوبی (ایوان طلا)
قدیمی‌ترین ایوان صحن انقلاب که در وسط ضلع جنوبی آن جای دارد. این ایوان ابتدا در عهد شاه طهماسب صفوی طلاکاری شد. تا اینکه در سال 1145 هـ.ق نادرشاه افشار آن را دوباره طلاکاری کرد که از آن پس به ایوان نادری معروف شد. این ایوان باشکوه، یکی از زیباترین طرح‌‌های معماری ایرانی است که مقرنس‌‌های انبوه طلا بر زیبایی و شکوه آن افزوده است.

5a59b7dee435f.jpeg

ایوان غربی
هر کدام از ایوان‌‌های غربی، شمالی و شرقی صحن انقلاب، سر در بلند خارجی دارند که مشرف به بست‌‌هاست. ایوان غربی «باب طوس» در ضلع غربی صحن انقلاب، مقابل بست شیخ طوسی قرار دارد. این بنای تاریخی از عهد صفویه به یادگار مانده است. در پیشانی ایوان، کتیبه‌ای به خط ثلث بر زمینه‌ای لاجوردی «آیت الکرسی» را به خطاطی محمد حسین مشهدی در بردارد. در حاشیه سر در ایوان نیز سوره «هل اتی» به خط محمد حسین مشهدی مکتوب است. در شمال و جنوب سر در، دو ترنج، نام معمارباشی و کاشی‌پز را در بردارد و در زیر ترنج‌‌ها نوشته شده:
ای دل غلام شاه جهان باش و شاد باش * پیوسته در حمایت لطف اله باش
قبر امام هشتم و سلطان دین رضا * از جان ببوس و بر در این بارگاه باش
درون ایوان، حدیثی از بخاری و مسلم به خط علیرضا عباسی مکتوب است.

ایوان شمالی
«باب طبرسی» در ضلع شمالی صحن انقلاب واقع شده و سر در خارجی آن مشرف به بست شیخ طبرسی است. این ایوان از شاهکارهای کم نظیر کاشی‌کاری و دارای کتیبه‌‌هایی است. از جمله، در صفه محرابی شکل وسط ایوان، صلوات بر حضرت رسول و ائمه طاهرین (علیهم السلام) کتابت شده و نام خطاط و تاریخ آن در پایان کتیبه مکتوب است: "کتبه محمد رضا الامامی اصفهانی سنه تسع و خمسین بعد الالف .1059"
در کتیبه پیشانی صفه درون ایوان نوشته شده است:" به رسم حق شناسی از مبارزات حق طلبانه ملت مسلمان ایران به رهبری حضرت آیت الله امام خمینی متع الله المسلمین ببقائه و یادبود شهدا و مصدومین در این مکان شریف، این‌جا به صحن انقلاب نامگذاری شد. رجب المرجب1399"
سوره مبارکه جمعه نیز در حاشیه ایوان به خط ثلث و رنگ سفید، به خطاطی محمد حسین مشهدی و تاریخ 1262 هـ.ق دیده می‌شود .

ایوان شرقی
ایوان ضلع شرقی صحن انقلاب، «باب حر عاملی» نامیده می‌شود و سر در خارجی ایوان، مشرف به بست شیخ حر عاملی است. این ایوان از بناهای باشکوه عصر عباسی است که مانند ایوان غربی و به قرینه آن ساخته شده‌است. در پیشانی ایوان به خط ثلث جلی، آیه مبارکه نور و در دور سردر آن از درون صحن، سوره «مزمل» کتیبه شده است. نام خطاط آن، محمد حسین الشهید المشهدی و تاریخ 1261 در پایان کتیبه دیده می‌شود. بر حاشیه داخلی ایوان دور تا دور، روایتی از صاحب تفسیر کشاف از قول پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مورد آیۀ شریفه «قل لا أسألکم علیه اجراً الا المودة فی القربی» نوشته شده‌است.
زینت بخش درون ایوان، حدیثی از امام صادق (ع) نیز در مورد حضرت امام رضا (ع)، است. در اطراف سر در خارجی ایوان به سمت بست، در کتیبه‌ای صلوات بر چهارده معصوم (ع) نوشته شده و حدیثی از پیامبر (ص) نیز بر چهارچوب در مکتوب است. احادیث دیگری نیز از پیامبر اکرم (ص) و علی بن مهزیار در این سر در کتابت شده است.
در ضلع شمالی صحن انقلاب، یکی از ورودی‌‌های دانشگاه علوم اسلامی رضوی (مدرسه میرزا جعفر سابق) و مقبره شیخ حر عاملی قرار دارد.

سقاخانه نادری
در کانون صحن، سقاخانة نادری یا سقاخانۀ «اسماعیل طلایی» مشاهده می‌شود. در سال 1144 کلنگ احداث سقاخانه زمین ‌خورد و در سال 1145 به اتمام رسید؛ تا آبی که از سناباد به حرم منتقل می‌شد، در آن ریخته شود. مسیر نهر نادری و چهار باغچة دایره شکل اطراف این سقاخانه در سال 1328 هجری خورشیدی کم‌کم تغییر کرد و پروژة پوشش آن‌ها توسط اماکن آستان قدس رضوی آغاز شد. جلوی ایوان عباسی، معبری سنگی ایوان مانندی وجود داشته تا از غرفه‌های طرفین سردرب که به بازار حضرتی و سنگ‌‎تراش‌ها مرتبط بوده، رفت و آمد صورت گیرد. بعدها این راهروها مسدود شد و در دو مسیر از طرفین گلدستة بالای ایوان باز شد. شخصی به نام اسماعیل خان بر فراز سنگاب، پوششی هشت ضلعی و سقفی گنبدی شکل ساخت و آن را طلاکاری کرد. سقف گنبدی شکل سقاخانه، بر روی پایه‌‌هایی از سنگ مرمر کنده‌کاری و کاشی قرار دارد و سطح آن از بالای کاشی پایه‌‌ها، با خشت‌‌های مطلا تزیین شده است. درون سقاخانه، زیر پوشش آن دور تا دور مزین به اسماءالله است. سقاخانه نادری در سال 1345 هـ.ش مرمت شد.

مقبره‌ها

• مقبره شیخ حر عاملی ، در ضلع شمالی صحن انقلاب
• آرامگاه مرحوم شیخ حسنعلی اصفهانی، معروف به نخودکی در ضلع شمالی صحن انقلاب، جنب ایوان عباسی
• مقبره شیخ مجتبی قزوینی، در زاویه جنوب غربی صحن انقلاب، در شبستان مجاور رواق دار الاجابه

ساعت بزرگ صحن انقلاب
این ساعت که به ساعت معاون معروف است، در سر در ایوان غربی صحن انقلاب، به‌جای ساعت بزرگ و قدیمی صحن آزادی نصب شده و به‌نسبت وزن کمتری دارد. بر اساس شواهد موجود، مرحوم عبدالحسن معاون، ساعت قدیمی را در تاریخ 22/11/1333 (بیش از 50 سال قبل) از هامبورگ آلمان خریداری کرد و به مشهد آورد. در روز 8/12/1333 طی تشریفاتی، لوازم و وسایل آن را باز و به اطاق سر در صحن کهنه منتقل کردند. محمد حسین صالحی، ساعت‌ساز آستانه در فروردین ماه سال 1334 ه.ش این ساعت قدیمی را در محل کنونی نصب کرد. تاریخ مکتوب بر بدنه ساعت، سال 1954 م را نشان می‌دهد.


مطالب مرتبط